Tính cách dân tộc việt nam

      7

Có không ít người đã bàn về tính cách văn hoá người vn Bộ, tuy nhiên đều là những nhận xét rời rạc, cảm tính. Bài này nhằm chỉ ra tính hệ thống của các tính cách ấy trong không khí Nam Bộ với trọng tâm là miền Tây,

*

Tác giả: GS.TSKH. è Ngọc Thêm, Đại học quốc gia Tp. HCM.

Bạn đang xem: Tính cách dân tộc việt nam

I- CÁC TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN

1. Dẫn nhập

Có ko ít người đã bàn về tính cách văn hoá người vn Bộ, tuy vậy đều là những nhận xét rời rạc, cảm tính, vì vậy còn thiếu sức thuyết phục. Bài này nhằm chỉ ra tính hệ thống của các tính cách ấy vào giới hạn không khí là vùng phái mạnh Bộ với trọng tâm là miền Tây, và số lượng giới hạn thời gian đa số là tự khi người Việt khai phá Nam Bộ (thế kỷ 17) cho đến giữa cụ kỷ 20 (những sự kiện xảy ra trước nạm kỷ 17 hoặc trực thuộc giai đoạn văn minh có nói đến là để so sánh đối chiếu).

Phương pháp nghiên cứu được thực hiện trong nghiên cứu này là phương pháp hệ thống – loại hình kết hợp với phương pháp sử dụng tư liệu dân gian và phương pháp định lượng. Về phương pháp sử dụng tư liệu dân gian (ca dao, tục ngữ, thành ngữ, cửa hàng ngữ, v.v.) buộc phải nói thêm rằng vì phải thỏa mãn nhu cầu mọi yêu cầu của người tiêu dùng nên văn hoá dân gian có tính lưỡng khả: trong khi có câu tục ngữ xác minh điều này thì thường cũng có câu châm ngôn khác xác định điều ngược lại. Vì vậy, khi sử dụng phương pháp này, chúng tôi áp dụng quá trình sau: khi thấy một tứ liệu dân gian với nội dung A thì không dừng lại ở bốn liệu độc thân đó mà đồng thời (1) tìm kiếm toàn thể các bốn liệu dân gian có nội dung A tương tự, và (2) tìm kiếm toàn bộ các tư liệu dân gian có nội dung trái lại với A. Nếu tác dụng có số lượng tương đương thì ta gồm hiện tượng lưỡng khả cân (vd: Một giọt huyết đào hơn hồ nước lã >). Còn nếu kết quả cho số lượng khác hoàn toàn rõ rệt thì ta tất cả hiện tượng lưỡng khả lệch (vd: trong những lúc có một câu tục ngữ (gốc Việt) Một trăm con gái không bởi hòn dái bé trai, thì quanh đó câu tương ứng là Một trăm con trai không bằng dái tai nhỏ gái, còn tồn tại hàng loạt tứ liệu dân gian khác xác minh vai trò của phụ nữ, như: Nhất vợ nhì trời; Ruộng sâu trâu nái không bằng đàn bà đầu lòng; Tam phái mạnh bất phú, tứ thiếu phụ bất bần; nhỏ hư tại mẹ, cháu hư tại bà; Phúc đức trên mẫu; vai trò của chữ cái, v.v.). Chính kỹ năng có tần số xuất hiện cao hơn là khả năng thay mặt và đủ đại lý thể hiện đặc trưng tính giải pháp của văn hoá. ở kề bên tính lưỡng khả, còn có ý kiến đến rằng những tư liệu dân gian hài hước không có mức giá trị sử dụng. Khiếp sợ này là không có cơ sở, vì hài hước chỉ là hiệ tượng thể hiện, còn bản chất của mọi tứ liệu dân gian là đông đảo phản ánh hiện nay thực, vày vậy vấn đề chỉ là ở phần ta thực hiện tư liệu kia vào mục đích nào. Ví dụ, nếu sử dụng câu ca dao phái nam Bộ “Ra đi gặp vịt cũng lùa, gặp gỡ duyên cũng kết, chạm chán chùa cũng tu” để minh chứng rằng người Nam Bộ “bạ gì làm nấy” thì sai, vì chưng các hành vi ở đây chỉ là hình thức, là cách diễn tả hài hước một phẩm chất lòng tin là tài năng động, kỹ năng dễ say mê nghi, dễ biến đổi chỗ ở, nghề nghiệp, v.v. (với không hề ít biến thể không giống nhau).

2. Xuất phát tính cách văn hóa truyền thống người vn Bộ

Tính cách văn hóa người nước ta Bộ là thành phầm tổng vừa lòng của ba nhân tố chính: truyền thống văn hóa truyền thống dân tộc Việt Nam tiếp trở thành với văn hóa phương Tây trong bối cảnh tự nhiên – xã hội Nam Bộ.

Tính cách truyền thống của văn hoá Việt Nam, theo chúng tôi<1>, có năm đặc trưng chính: (a) Thiên về âm tính; (b) Ưa hài hòa; (c) Tính tổng hợp; (d) Tính cộng đồng; và (e) Tính linh hoạt.

Bối cảnh tự nhiên – xã hội của nam giới Bộ được tạo bắt buộc bởi bốn hằng số:

Hằng số 1: phái mạnh Bộ là nơi gặp mặt gỡ của không ít điều kiện tự nhiên và thoải mái thuận tiện: gần xích đạo nhưng mùa hè không quá nóng và độ ẩm như miền bắc bộ ở sâu vào lục địa, không quá khô và xung quanh năm không khi nào bị bão béo như miền Trung.

Hằng số 2: nam giới Bộ là nơi chạm mặt gỡ của các tuyến giao thông vận tải đường biển quốc tế: vn với Đông phái nam Á; nước ta với thế giới phương Tây; ngã tía đường Thái tỉnh bình dương – Ấn Độ Dương.

Hằng số 3: phái mạnh Bộ là nơi gặp gỡ gỡ của người dân nhiều tộc người (Việt, Hoa, Chăm, Khmer…), đến từ bỏ khắp các miền đất nước (Bắc-Trung-Nam) và quần thể vực. Mức độ “tứ xứ” cao nhất nước: Anh về Bình Định thăm cha, Phú yên ổn thăm mẹ, Khánh Hòa thăm em.

Hằng số 4: Văn hoá nam giới Bộ là thành phầm của quy trình dương tính hóa trong không gian và thời gian. Nó là khâu ở đầu cuối trong quá trình dương tính hóa trong không gian: từ Bắc qua Trung vào Nam. Nó cũng là khâu cuối cùng trong quá trình dương tính hóa trong thời gian: từ lớp văn hóa phiên bản địa qua lớp văn hóa truyền thống giao lưu giữ với nước trung hoa đến lớp văn hoá chia sẻ với phương Tây.

Tính cách văn hoá phương Tây ảnh hưởng tới phái nam Bộ có: (a) tính mở, thoáng; (b) tính năng động; (c) tính thực dụng.

Ba nhân tố này tạo thành một hệ toạ độ, trong đó hình thành nên hệ thống năm đặc trưng tính cách văn hoá phái nam Bộ: tính sông nước, tính bao dung, tinh năng động, tính trọng nghĩa, tính thiết thực.

II- CÁC ĐẶC TRƯNG TÍNH CÁCH

1. Tính sông nước

Người Việt – tộc người chủ đạo của văn hoá Việt nam giới – cư trú ở những vùng đồng bằng sông nước, tạo buộc phải một thứ văn hoá nông nghiệp lúa nước, nền tảng của văn hoá Việt Nam. Tây-nam Bộ là vùng sông nước sông ngòi điển hình nhất. Địa hình sông nước và đồng bằng cộng với khí hậu nắng nóng và gió mùa tạo bắt buộc một nam Bộ là khu vực gặp gỡ của những điều kiện tự nhiên thuận tiện.

Nơi gặp gỡ của những điều kiện tự nhiên thuận tiện, đồng thời cũng là nơi gặp mặt gỡ của các tuyến giao thông vận tải đường biển quốc tế, trên nền tảng đặc trưng thiên về âm tính của tính cách dân tộc tạo thành TÍNH SÔNG NƯỚC của văn hoá phái nam Bộ: Mắm trước, đước sau, tràm theo sát, Sau hàng dừa nước, căn hộ ai; Chồng chài, vợ lưới, con câu, Thằng rể đóng đáy, nhỏ dâu ngồi nò (ca dao phái nam Bộ).

Tính sông nước dẫn đến các hệ trái sau:

Thứ duy nhất là ở nam Bộ, nhất là miền Tây, giao thông mặt đường thuỷ khôn cùng phát triển. Kênh rạch được xem là “lộ”, là “đường”. Nhà quan sát ra kênh rạch xem như là “nhà phương diện tiền cù ra lộ”. Trịnh Hoài Đức ghi nhận: “Ở Gia Định, ở đâu cũng gồm ghe thuyền, hoặc cần sử dụng thuyền làm nhà ở, hoặc để đi chợ, hoặc để đi thăm người thân thích, hoặc chở gạo củi đi bán buôn rất nhân tiện lợi. Ghe thuyền chật sông, ngày đêm tải không ngớt, mang đến nên thỉnh thoảng đụng chạm nhau, bị hư hại rồi sinh ra kiện cáo” .

Ở tây nam Bộ có không hề ít loại ghe xuồng; nghề đóng với sửa ghe thuyền là nghề rất quan trọng và được trình độ chuyên môn hóa cao. Những thợ tốt quy tụ vào những trại làm ghe hoặc trại sửa chữa ghe. Trại ghe yêu cầu Đước (An Giang) hoặc trại thay thế ghe nhà Bè là những cơ sở rất nổi tiếng. Gia Định xưa cung cấp ghe cho cả những vùng cực kỳ xa: hàng năm lái buôn ngơi nghỉ châu ba Chính (Quảng Bình) vào Gia Định đặt mua sắm chọn lựa trăm cái thuyền mập mang ra cung cấp lại. Vẽ đôi mắt thuyền là tục bắt buộc ở Nam bộ .

Giao thông và pháp luật đều là những lĩnh vực mà Việt nam nông nghiệp vốn rất kém phát triển. Thế cơ mà riêng trong lĩnh vực giao thông vận tải đường thuỷ thì ở Gia Định đã đề ra luật lệ đi bên trên sông trước cả châu Âu. Trịnh Hoài Đức ghi: “ghe thuyền bất luận gặp mặt gió nước thuận tuyệt nghịch, khi đi sát nhau thì cần hô “bát”, ghe mình phải trải qua hữu, ghe cơ cũng bắt buộc đi theo mặt hữu, làm cho thuận lái, thuận sào, để tinh chỉnh mà né nhau” .

Thứ nhị là thuỷ sản và những loại động thực thiết bị sông nước là thức ăn uống chủ lực của fan Nam Bộ. Đồng bởi sông Cửu Long có tới rộng 200 nhiều loại cá, trong các số ấy 30 giống có mức giá trị kinh tế tài chính cao . Từ cá, tín đồ ta chế biến thành rất những món ăn không giống nhau theo hàng trăm cách (luộc, kho, chiên, nướng, hấp, nấu nướng chua, nấu bếp ngọt, có tác dụng gỏi, làm chả, làm khô, làm mắm…). Con các lóc nướng trui ngay lập tức tại trận bày lên lá sen cuốn với rau củ sống chấm muối hạt tiêu là cách ăn uống đầy phong vị Nam cỗ . Má ơi, con vịt chết chìm, Thò tay con vớt, cá lìm kìm cắn con (ca dao).

Cá đã tạo nên một món ăn uống ất phổ biến ở Nam cỗ là mắm. Trịnh Hoài Đức từng thừa nhận xét: “người Gia Định thích nạp năng lượng mắm” . Bữa cơm mắm của một điền chủ Nam cỗ tiếp khách rất có thể rất tốn kém. Mắm tôm chà gò Công từng là đồ vật tiến vua .

Ở Nam cỗ còn có nhiều những món ăn đặc sản sông nước khác như ếch, rùa, rắn, lươn… ai cũng biết cho tới món lẩu lươn nổi tiếng. Trước đây, các nhà hơi giả gầy gộc làm giết cá sấu nhằm đãi khách; đuôi sấu luộc chấm mắm nêm dùng kèm chuối chát là món ngon nhất. Ở phái mạnh Bộ, vịt được ưa chuộng hơn hẳn so với gà, vì vịt là nhiều loại gia rứa thích phù hợp với môi ngôi trường sông nước. Hình ảnh đàn vịt với chíếc xuồng là hai bạn gắn bó. Ba món vào cỗ tam sanh của dân Nam bộ thì đã có tới hai món sản phẩm sông nước rồi là cua và trứng vịt<2> .

Sông nước tạo phải một Nam cỗ nhiều lúa gạo đến cả có câu hò nổi tiếng: Hò ơ, chiếc Răng, cha Láng, Vàm Sáng, Phong Điền; Anh bao gồm thương em thì cho bạc đãi cho tiền, Đừng cho lúa gạo, buôn bản giềng cười chê…

Thứ tía là phương ngữ Nam cỗ rất giàu các từ ngữ chỉ những sự vật, khái niệm liên quan đến nước mà vào tiếng Việt toàn dân không có. Chỉ tính riêng các từ đối chọi đã có: rạch, xẻo, láng, xáng, lung, bung, bưng, bàu, đìa (nơi chứa nước); cù lao, cồn, bãi, bưng, biền, trấp (vùng đất tất cả nước bao quanh); rong, nhửng, ương, giựt, ròng (sự tải của nước); ghe, xuồng, tam bản, vỏ lái, tắc ráng (phương luôn tiện vận chuyển)… .

Thứ tứ là sông nước biến chuyển cơ sở, hình ảnh để diễn đạt tính cách con người. Trong lúc người Việt miền Bắc nói chớ thấy sóng cả mà lại rã tay chèo thì người Việt ở Nam Bộ nói: Hãy cho bền chí câu cua, Dầu ai câu trạch, câu rùa mặc ai. Người đàn ông Nam Bộ tỏ tình: Nước chảy liu riu, lục bình trôi líu ríu, Anh thấy em nhỏ tuổi xíu anh thương. Để giãi bày tình cảm của mình, người nhỏ gái phái mạnh Bộ nói: Chiếc thuyền kia nói có, chiếc ghe nọ nói không, nên chi miếu sinh hoạt gần sông, Em thề một giờ đồng hồ kẻo lòng anh nghi.

2. Tính bao dung

Tính bao dung phái nam Bộ có nguồn gốc từ tính tổng hợp và đặc trưng thiên về âm tính của truyền thống cuội nguồn văn hóa dân tộc, đặt trong bối cảnh nơi chạm mặt gỡ của không ít điều kiện thoải mái và tự nhiên thuận tiện. Ba trong bốn hằng số văn hóa truyền thống Nam Bộ đều mang tính tổng hợp rồi: Hằng số 1 (là nơi chạm chán gỡ của các điều kiện thoải mái và tự nhiên thuận tiện), hằng số 2 (là nơi gặp gỡ của những tuyến giao thông đường biển quốc tế), hằng số 3 (là nơi chạm chán gỡ của người dân nhiều tộc người tới từ khắp các miền nước nhà và khu vực vực). Rau xanh sống phái mạnh Bộ là sự tổng hợp của đa số loại rau<3>. Giết thịt kho nam giới Bộ gồm thịt lợn kho với nước dừa xiêm với hột vịt.

Tính bao dung khiến cho các hệ quả sau:

Thứ độc nhất vô nhị là vào thời khai phá, các tộc người ở xen cho nhau mà vẫn thừa nhận cùng tôn trọng phong tục tập cửa hàng của nhau. Theo Trịnh Hoài Đức trong Gia Định thành thông chí: “Gia Định là đất phương nam của nước Việt. Khi new khai thác, lưu giữ dân việt nam cùng người kiều ngụ như người Đường , fan Cao Miên, fan Tây phương, tín đồ Phú-lang-sa , fan Hồng Mao , Mã Cao, tín đồ Đồ Bà nghỉ ngơi lẫn lộn, cơ mà về y phục, qui định thì fan nước làm sao theo tục nước ấy” .

Thứ nhị là các tôn giáo khác nhau vẫn tôn trọng nhau và cùng tồn tại với mật độ cao nhất nước. Tức thì từ thời Phù phái mạnh đã gồm sự dung hòa phật giáo với đạo Bà-la-môn; vào đạo Bà-la-môn, người Phù nam giới tổng vừa lòng hai thần Visnu và Siva thành thần Harihara với đầu nhì nửa, một ít là khía cạnh Siva cùng nửa cơ là mặt Visnu . Thời bạn Việt, hài hòa Tam giáo với tín ngưỡng dân gian. Lục Vân Tiên xuất thân là Nho sinh, khi chạm chán nạn thì nương nhờ vào cửa Phật, được ông Cọp và Sóng Thần cứu góp (tín ngưỡng dân gian), rồi sau cùng được Tiên ông (Đạo) chữa mắt sáng sủa lại. Hiện thời thì dung hòa hồ hết tôn giáo: đạo Phật, đạo Thiên Chúa, đạo Tin Lành, đạo Bà-la-môn, đạo Hồi, đạo Hoà Hảo, đạo Cao Đài. Nam giới Bộ là địa điểm có số lượng tôn giáo phong phú và đa dạng nhất nước.

Thứ cha là người vn Bộ dung nạp được những tính giải pháp trái ngược nhau với biên độ hơi rộng: làm cho thì làm chết thôi, chơi thì chơi xả láng. Yêu thương thì yêu quý mút mùa, ghét thì ghét mãn kiếp. Khi không ưng thì cạy miệng cũng không nói, lúc đang thuận tình thì mở bụng dạ cho xem. Lúc tất cả thì cơm gà cá gỏi đãi bạn, khi túng bấn thì cháo hoa rau mắm cũng xong. Ăn lạt thì thiệt lạt (cua luộc, cá luộc, tôm luộc…) mà mặn thì thiệt mặn (mắm nguyên chất). Hệ quả này làm đến tính cách nam giới Bộ có phần cực đoan, khác hẳn với tính ưa hài hoà, nước đôi (Làm trai nước hai mà nói) của người Việt truyền thống và Bắc Bộ.

3. Tính năng động

Tính năng động của nguời nước ta Bộ là một đặc tính rất đặc biệt. Vào bối cảnh một trong những đặc trưng cơ bản của văn hoá truyền thống Việt nam giới là thiên về âm tính, tính năng động là sản phẩm sự kết hợp của một loạt yếu tố.

Thứ nhất, tuy thiên về âm tính, cơ mà người Việt truyền thống cũng đã có sẵn tính linh hoạt, mặc dù đó là cái linh hoạt “cò con”, lanh lợi, biến báo. Tuy nhiên không có cái linh hoạt từ vào máu thịt ấy của người Việt thì không thể có tính năng động phái mạnh Bộ hôm nay. Có thể nói, công dụng động là bước cải cách và phát triển mới của tính linh động truyền thống sống địa bàn phái nam Bộ.

Thứ hai, tính tổng hợp truyền thống của văn hóa truyền thống dân tộc, tổng hợp lợi thế là nơi gặp gỡ của các tuyến giao thông vận tải đường biển quốc tế, địa điểm gặp gỡ của dân cư nhiều tộc người, cùng các yếu tố khác đã góp phần quan liêu trọng tạo đề xuất tính năng đọ̉ng.

Thứ ba, tính năng động rộng đâu hết thừa hưởng được lợi thế của việc nam giới Bộ là sản phầm của quá trình dương tính hoá: nam Bộ là nơi chạm mặt gỡ của bố trục chuyển dịch từ tĩnh tới cồn – trục chủ thể, trục thời gian và trục không gian.

Trên trục chủ thể, có thể nói những giữ dân đầu tiên từ miền Trung đi vào phái mạnh Bộ là những hạt giống được chọn lọc tự nhiên một cách đặc biệt: Họ hoặc là những người thuộc tầng lớp cùng đinh nghèo khó nhưng thông minh, những kẻ tù tội, hoặc là những người thuộc tầng lớp trí thức bất đắc chí – vào bất cứ trường hợp nào, tất cả họ đều có một điểm giống nhau là bản lĩnh, ngang tàng. Họ là những người dương tính nhất trong số nhữnng người Việt phái nam âm tính.

Trên trục thời gian, từ quá khứ xa là âm tính (do quá trọng tình nên đóng cửa để bảo tồn, kiểu ta về ta rửa ráy ao ta), qua thừa khứ ngay sát là hài hòa ưu tiền về âm tính (trọng tình hơn lý, trọng bình ổn hơn vạc triển, lấy bảo tồn làm chính, kiểu giấy rách phải giữ rước lề), đến hiện tại là hài hòa có khuynh hướng ưu tiền về dương tính (trọng bao gồm lý bao gồm tình, chính sách mở cửa, coi cải tiến và phát triển là chính).

Xem thêm: Khăn Đóng Áo Dài Khăn Đóng Cho Bé Trai Vô Cùng Đáng Yêu, Áo Dài Khăn Đóng Cho Bé Trai Hcm

Trên trục không gian, ban đầu trung trọng điểm động nằm làm việc Bắc Bộ (văn hoá Đông Sơn, văn hoá Đại Việt); đến thời Nguyễn trung vai trung phong động chuyển vào Trung Bộ (kinh đô Huế, các thành phố cảng ven biền miền Trung); bây chừ với tài chính thời mở cửa, trung trọng điểm động nằm sinh sống Nam Bộ (điển hình là Tp. HCM và Đông phái nam Bộ).

Sự hình thành văn hoá phái nam Bộ, vào cả thời gian lẫn không gian, đã gặp tính mở – thoáng và tính năng động của phương Tây. Về không gian, phái nam Bộ là cửa ngõ của Việt nam giới tiếp xúc với các luồng giao thông vận tải đường biển từ châu âu tới. Về thời gian, thời điểm hình thành văn hoá phái nam Bộ trùng với thời điểm văn hoá phương tây thâm nhập vào Việt Nam, mà chỗ đầu tiên thâm nhập vào chính là phái nam Bộ.

Tính năng động nam giới Bộ có biểu hiện rất đa dạng.

Trước hết, nó thể hiện ở khả năng dễ biến đổi cách sống. Những người dân Việt bỏ quê nhà ra đi là đã chấp nhận cuộc sống đầy đổi thay động, họ tự bỏ cuộc sống khép kín đáo trong những luỹ tre thôn Bắc và Trung Bộ để ở giữa những làng buôn bản mở phái nam Bộ, nơi không tồn tại luỹ tre, cánh cổng; nhà cửa không tụ lại mà lại tản ra dọc từ những bé kênh, nhỏ lộ để tiện làm ăn.

Thứ hai, nó thể hiện ở khả năng dễ chuyển đổi chỗ ở. Với bản chất nông dân, người Việt dù Bắc tốt Nam đều có nguyện vọng muốn im ổn làm nạp năng lượng (hội làng ở khắp mọi địa điểm đều có lễ “kỳ yên” – âm đọc chệch của “cầu an”), Vào phái nam Bộ, họ cùng nhau lập làng, ổn định cuộc sống. Tuy vậy nếu như cuộc sống đó có chỗ chưa hài lòng thì họ rất dễ dàng dàng dịch rời đi tìm địa điểm khác, bởi lẽ đã di chuyển cả một chặng đường dài từ miền Trung vào còn được, thì di chuyển thêm chút nữa nạp năng lượng nhằm gì! Khác hẳn văn hoá Bắc Bộ coi rẻ dân ngụ cư, văn hoá phái nam Bộ đánh giá cao những nhỏ người bản lĩnh, dám chấp nhận di chuyển: Làm trai mang đến đáng đề xuất trai, Phú Xuân cũng trải, Đồng Nai đã từng. Theo Léopold Pallu trong “Histoire de l’expédition de Cochichine en 1861” (Paris, Hachette, 1864), “Tại phái nam Kỳ, một làng hoàn toàn có thể tan rã trong tay anh với tốc độ nhanh như thời gian nó quy tụ lại… Một mái ấm gia đình ra đi với bầy trâu làm việc phía trước, với theo những đồ dùng ít ỏi của mình trên một mẫu xe hoặc một mẫu thuyền. Và bởi đi khắp nơi đều có đất nhằm trồng trọt và cây cối để dựng nhà, ít khi bọn họ bị sốt ruột bởi những vấn đề ăn ở” .

Thứ ba, nó thể hiện ở khả năng dễ thay đổi nghề nghiệp: Ra đi gặp mặt vịt cũng lùa, chạm chán duyên cũng kết, chạm mặt chùa cũng tu; Ra đồng chạm chán vịt thì lùa, gặp mặt cướp thì đánh, gặp mặt chùa thì tu.

Tính năng động dẫn tới các hệ quả sau:

Hệ quả thứ nhất của tính năng động là khả năng dễ mừng đón cái mới. Trong ẩm thực, những món ăn như lẩu, mì xào, hủ tiếu xào là hấp thu của bạn Hoa; đông đảo món càri dê, càri kê là tiếp thụ từ người Chăm Hồi giáo. Trong phong tục, người việt cũng hỏa thiêu với gửi tro trong tháp miếu theo cách của fan Khmer; bạn Khmer cũng chôn huyệt khu đất theo cách của người Việt. Trong tôn giáo tín ngưỡng, ngoài các đạo Cao Đài, Hoà Hảo, ngưởi phái mạnh Bộ còn gật đầu cả nhiều đạo kỳ cục như đạo Dừa, đạo Chuối, đạo Ngồi… đa số mọi yếu tố mới tiếp nhận từ phương Tây số đông qua phái nam Bộ cơ mà vào Việt Nam. Đây là khu vực có phong trào Âu hóa y phục nhanh nhất nước với cỗ veston, sơ mi cổ cồn, cổ đeo cà vạt, chân đi giầy mõm ngóe. Ông Địa Nam bộ cũng dễ dàng theo thời mà chuyển hẳn qua hút thuốc đầu lọc tía số, uống coffe điểm tâm…

Hệ quả thứ nhì của tính năng động là tính sáng tạo. Vị linh hoạt buộc phải cái new tiếp thu vào nhanh chóng được cải tiến, phù hợp nghi. Thời Phù Nam, một số tượng Di Lặc, quan liêu Âm đã được địa phương hóa bằng cách mang lại mang xà rông bít tới đùi hoặc không còn chân . Bộ trang phục chào đón của tín đồ Malaixia được cải biên bằng áo tải nút giữa cùng quần nhì ống thành bộ “bà ba” mang lại thích phù hợp với phong thổ phái nam Bộ. Vào sản xuất, những dụng cụ như “nóp”, “cà ràng” (bếp lò) vốn của tín đồ Khmer đang được người việt nam sử dụng và cải tiến thành mức sử dụng của mình.

Hệ quả thứ ba của tính năng động là sự cải tiến và phát triển của yêu mến nghiệp. Vì chưng vị trí đặc trưng nằm ở giao điểm của các luồng giao thông vận tải (hằng số 2) mà từ thời Phù Nam, yêu đương nghiệp đã khôn cùng phát đạt. Lương thư viết: “các quốc tế biên cảnh đi lại buôn bán rất thường xuyên… Chợ ở đó là chốn Đông Tây giao hội; từng ngày có rộng vạn người”. Tấn thư cũng viết:”Thuế má trong nước được trả bằng vàng, bạc, ngọc trai, trầm hương” . Trong khi truyền thống Bắc Bộ coi nghề buôn là xấu thì tín đồ Nam Bộ đồng ý và khuyến khích buôn bán: Đạo làm sao vui bằng đạo đi buôn, Xuống biển cả lên nguồn, gạo chợ nước sông. Nhờ vậy mà tạo nên được một nền gớm tế hàng hóa sớm nhất nước (Nam Kỳ là trung vai trung phong buôn bán, đưa lúa gạo đi khắp nơi).

Hệ quả thứ bốn của tính năng động là khả năng dám làm ăn uống lớn. Đây là nơi đón nhận kinh tế thị trường đầu tiên, là nơi “xé rào” “bung ra” đầu tiên. đa số những công ty trương to trong công nghiệp hóa, tân tiến hóa đất nước đều căn nguyên từ Tp. Hồ Chí Minh và phái nam Bộ.

4. Tính trọng nghĩa

Tính trọng nghĩa của người nước ta Bộ bắt nguồn từ tính trọng tình (một sản phẩm của đặc trưng thiên về âm tính) và tính cộng đồng của truyền thống văn hóa dân tộc, đặt vào bối cảnh nơi gặp gỡ của dân cư nhiều tộc người.

Tính trọng thực trạng thành trong môi trường làng xã khép kín của Bắc Bộ với những người dân sống ổn định, quen biết nhau khôn xiết rõ, có nhu cầu tương trợ giúp sức lẫn nhau. Trong những lúc đó thì Nam bộ là đất của dân tứ xứ, con người không quen thuộc biết nhau, nhưng cũng mong muốn tương trợ giúp đỡ lẫn nhau, bởi vậy các đại lý của tình dục giữa họ ở phía trên không phải tình mà là nghĩa. Hơn thế nữa, Nam cỗ còn là đất của những lưu dân bựa cùng, những người dân đi đày vô sản (khác với nông dânBắc Bộ hữu sản), bởi vậy mà người nam Bộ liều lĩnh, đầy nghĩa khí, bởi vậy mới hình thành yêu cầu tính trọng nghĩa khinh tài.

Người nông dân nam giới Bộ hay uống máu nạp năng lượng thề, hay kết nghĩa huynh đệ đồng sinh đồng tử. Họ coi cái chết “nhẹ tựa lông hồng”, có khí thế ngang tàng nhất phá sơn lâm, nhị đâm hà bá. Lục Vân Tiên tay không bẻ cây đánh cướp để giải thoát Nguyệt Nga (người phái mạnh Bộ rất thích và thuộc “Lục Vân Tiên” chính là vày tính trọng nghĩa này). Anh hùng Nguyễn Trung Trực khảng khái: “Bao giờ hết cỏ nước Nam, thì dân Nam mới hết bạn đánh Tây”.

Tính trọng nghĩa khinh tài khiến người nam Bộ coi vơi tiền tài, của cải vật chất: Theo nhau đến trọn đạo trời, Dẫu không tồn tại chiếu trải tơi mà lại nằm. Trong tình yêu thương người phái mạnh Bộ rất khốc liệt và ngang tàng: Dao phay kề cổ, máu đổ không màng, bị tiêu diệt tôi tôi chịu, buông phụ nữ không buông; Đó đi tu, đây xin ở sãi, Ăn đĩa tương miếu trọn ngãi thuộc nhau; Đôi lứa ta yêu đương nhau, thương đần thương dột, Thương vứt da óc, yêu mến tróc da đầu, ngủ đi thì chớ, ngủ dậy lại thương. Người nam nhi Nam Bộ tương đối liều lĩnh: Gió đưa ảm đạm ngủ lên bờ, mùng cô em gồm rộng, mang đến ngủ dựa vào một đêm; Nước láng Linh rã qua Vàm Cú, thấy bộ em chèo cặp vú muốn hun; Rượu ngon mẫu cặn cũng ngon, mến em bất luận ông chồng con mấy đời. Người con gái cũng vong mạng không kém: Cầu cao, ván yếu, bước rung, Anh yêu thương em thì yêu mến đại, ngại ngùng ngùng thì chớ thương; Anh về em cố vạt áo em la làng, phải để chữ yêu đương chữ nhớ giữa đường lại mang lại em; Dao phay chín ngọn, em bắt trọn bao gồm một mình, chết em chịu đựng chết, biểu buông mình em ko buông; Anh bao gồm tiền dư đến em một đồng, Em về mua gan công, mật cóc thuốc ông xã rồi em theo anh.

Hệ quả thứ nhất của tính trọng nghĩa là tính hào hiệp, sống không còn mình, chuẩn bị đùm bọc, sẻ chia, kiểu hôm nay tất cả tiền thì dốc túi đãi nhau, mai sau thiếu thì tính sau. Bởi người phái nam Bộ có tính hào hiệp, thích làm việc thiện nên đất phái nam Bộ mới là nơi có sáng tạo độc đáo phát động phong trào “xây đơn vị tình nghĩa” (từ năm 1982), “xóa đói sút nghèo” (từ năm 1992). Mong truyền hình “Tết làm điều hay” đấu giá cây đào, cây mai lấy tiền giúp tín đồ nghèo nạp năng lượng tết là do Đài truyền hình Tp. HCM HTV tổ chức hai năm liền (2007-08) ở hai đầu Hà Nội và Tp. HCM, những người dân trả giá bán cao nhất, rộng rãi nhất là những doanh nhân phía Nam.

Hệ trái thứ hai của tính trọng nghĩa là tính hiếu khách. Vì chưng trọng nghĩa, hào hiệp, lại được vạn vật thiên nhiên ưu đãi, trong lúc lại đất rộng người thưa nên bất kể người Việt làm sao đến đây cũng đều là bạn. Đại nam nhất thống chí có viết về người phái nam Bộ: “Ưu đãi khách không nói tốn phí”. Theo ghi chép của Trịnh Hoài Đức thì “Ở Gia Định bao gồm khách mang đến nhà, đầu tiên gia công ty dâng trầu cau, sau dâng cơm bánh, tiếp đãi trọng hậu, ko kể người thân sơ quen thuộc lạ, tông tích sinh sống đâu, ắt rất nhiều khoan hấp thụ khoản đãi, vì thế người đi chơi không phải đem tiền gạo theo” .

Hệ quả thứ bố của tính trọng nghĩa là tính thẳng thắn, bộc trực. Người nam giới Bộ nghĩ sao nói vậy, không quá giữ kẽ, quanh teo úp mở, vòng vo như người Bắc Bộ: Ví dầu cầu ván đóng góp đinh, mong tre lắt lẻo khấp khểnh khó đi, cực nhọc đi mượn chén ăn uống cơm, Mượn ly uống rượu, mượn bầy kéo chơi. Họ yêu thương trung ghét nịnh; phò trung phạt nịnh; phò chánh trừ tà; ân oán phân minh (ss trào lưu đền ơn đáp nghĩa sau 1975). Người phái nam Bộ có tác phong rõ ràng, dứt khoát: nói như rựa chém xuống đất; tạo nên sự làm, đùa ra chơi; làm cho thì làm tới bị tiêu diệt bỏ, còn ăn chơi thì đề nghị xả láng new đáng mặt; chính bởi vì vậy mới có cái văn hoá nhậu cho tới xỉn, “dô trăm phần trăm”!

5. Tính thiết thực

Tính thực tế của người việt nam Bộ có bắt đầu từ tính thiết thực (một sản phẩm của đặc trưng thiên về âm tính) của truyền thống lâu đời văn hóa dân tộc bản địa (Trời đánh còn tránh miếng ăn; bao gồm thực new vực được đạo) kết hợp với tính thực dụng của truyền thống văn hoá phương Tây.

Tính thiết thực nam Bộ biểu hiện ở việc trọng nội dung hơn hình thức: người Nam cỗ ăn, mặc, ở, tư duy, tiếp xúc đều cực kỳ mộc mạc, giản dị, không mong kỳ: Thương em chưa biết để đâu, Để trong cái hũ rất lâu lại dòm. Sách Đại nam duy nhất thống chí ghi: “Sĩ phu si đọc sách chính yếu để làm rõ nghĩa lý mà lại vụng văn từ” . Thơ Lục Vân Tiên được được hâm mộ rộng rãi mặc dù ko chau chuốt là vì có ngôn từ phù hợp.

Tính thiết thực nam giới Bộ còn biểu hiện ở việc trọng ví dụ hơn trừu tượng: Dân ca phái mạnh Bộ lấn sân vào những chủ thể rất cố thể, thân cận như Lý nhỏ sáo, Lý chiến mã ô, Lý nhỏ cua, Lý nhỏ lươn, Lý nhỏ mèo, Lý bánh ít, Lý dòng kéo, Lý vá áo, v.v. Trong điêu khắc trang trí có xu thế dùng hồ hết động vật, hoa lá gần gũi với cuộc sống thường ngày hàng ngày (như con cua, con cá…) ráng cho những con vật trong bộ tứ linh gớm điển. Vào giao tiếp, người Nam Bộ thích biểu đạt một cách ví dụ và sinh động: kéo loại rẹc, tát cái bốp; quá cỡ thợ mộc, vượt trời thừa đất, hết địa điểm chê, không còn biết luôn… Giàu hình ảnh: bồ nhí (nhân tình nhỏ tuổi tuổi), mánh mung (thủ đoạn), hết sẩy (nhất hạng), xả láng (hết cỡ), mệt nghỉ (đã đời), hết xí quách (kiệt sức), đớp hít (ăn hút), quậy (phá); mát trời ông địa, tùm lum tà la, tía trợn bố trạo, không còn trơn không còn trọi…

Ngay cả vị thần nam giới Bộ điển hình nổi bật là ông Địa cũng rất thiết thực, dân dã: Ông mặc áo bà cha không gài nút, phanh bụng, chít khăn xéo, núm quạt mo, thuốc lá rê, nạp năng lượng chuối sứ, ăn uống xoài, v.v. Ông rất yêu thương đời với dễ tính, tuyệt cười.

Hệ quả thứ nhất của tính thiết thật là khuynh hướng đơn giản hóa trong đặc trưng ước lệ nghệ thuật: nghệ thuật ngôn từ phái mạnh Bộ phát triển tối nhiều kiểu biểu tượng ước lệ nghỉ ngơi dạng tương tác đồng âm, gần âm: Mâm ngũ quả gồm mãng cầu + quả sung + quả dừa + đu đủ + quả xoài với ý nghĩa “cầu sung vừa đủ xài”. Trong phong tục hôn nhân ăn bánh hỏi để xem bên gái gồm ưng gả nhỏ không; khi công việc đã xong, ăn bánh xếp hoặc dọn món suông ngụ ý quá trình đã dàn xếp xong xuôi; dọn bánh rán để phần đông người ráng sức. Lúc đầy tháng bé gái thì ăn chè viên để lớn lên bé có duyên!

Hệ quả thứ nhì của tính thực tế là tinh thần trọng võ, trọng làm cho ăn buôn bán hơn văn chương. Cuộc sống đời thường đầy nguy hiểm (cọp beo, giặc cướp) đề nghị phải có sức khỏe: Lục Vân Tiên dù thế học trò nhưng giỏi võ. Tính tự Gia Long mang lại giữa thời trường đoản cú Đức, sách Đại nam độc nhất vô nhị thống chí liệt kê được 26 nhân trang bị Gia Định, trong số đó có 13 võ tướng với 12 quan liêu văn (ở Bắc Bộ vì truyền thống trọng văn mà vào suốt lịch sử, quan văn luôn nhiều rộng quan võ một cách áp đảo). Lưu lại dân vào nam Bộ hầu như là dân nghèo, chưa phải để học hành mà là để gia công ăn: Nhân đưa ra sơ tay rờ cơm trắng nguội, Tính bạn dạng thiện cái miệng đòi ăn.

Hệ quả thứ tía của tính thực tế là tính trọng vui nhộn nhẹ nhàng hơn triết lý sâu xa. Người nam Bộ thích hợp kịch “trong nhà không tính phố” rộng kịch trung tâm lý, thiết yếu luận. Say đắm nói xạo, nói dóc, nói trạng đối chọi giản nhẹ nhàng kiểu chuyện ông Ó sống Bến Tre, chuyện ba Phi ở Minh Hải (cọp xay lúa, heo đi cày…) chứ ko thâm thuý như chuyện Trạng Quỳnh, Trạng Lợn Bắc Bộ.

Hệ quả thứ tứ là tính vừa phải. Làm cho vừa phải: Cầu sung đầy đủ xài. Nhu cầu vừa phải: chỉ cần chai rượu cùng với vài trái ổi xanh cũng hoàn toàn có thể nhậu với nhau cả buổi được rồi. Ngay cả tiêu chuẩn chọn chồng cũng vừa phải: Củi khô dễ dàng nấu, ck xấu dễ xài. Chấp nhận mẫu xấu vừa phải: Ai đi đâu đấy hỡi ai, Tôi đi cài rượu cho chồng tôi say, ông chồng say thật khổ lắm thay, Khổ thì tôi chịu, hơn ai ko chồng. Thị hiếu vừa phải: ưng ý “chuyện trong nhà không tính phố”, cải lương mùi mẫn hơn kịch, phim tâm lý sâu sắc phải suy nghĩ mệt óc. Học hành vươn lên vừa phải, đủ dùng thì thôi, ít người mê say học cao (xét theo hai tiêu chí là “số người có trình độ đại học trở lên” với “tỷ lệ nhập học của các cấp giáo dục” thì miền tây-nam Bộ đều đứng thứ 8 trong tổng thể 8 vùng của toàn quốc ).

Tính vừa phải này thoạt nhìn có vẻ giống tính ưa hài hoà của người Việt truyền thống và Bắc Bộ, tuy vậy thực ra là khác: ưa hài hoà là dù đang ở trạng thái thấp rộng hay cao hơn nữa thì cũng bỏ để hướng về chỗ giữa; còn vừa phải là từ thấp vươn lên đến một chỗ nhất định thì chấp nhận dừng lại, ko vươn lên nữa.

Tính vừa đề xuất cùng môi trường sống thuận tiện dẫn đến hệ quả thứ năm là tâm lý tạm bợ, cho đâu hay mang lại đó, sống hôm nay không buộc phải tính ngày mai. Một tín đồ đạp xích lô kiếm từng đồng, dẫu vậy được đồng làm sao vẫn tiêu không còn đồng ấy, không nên dành dụm, ăn uống hết rồi tìm tiếp sau. Sáng sủa sáng vẫn chở “má sắp đến nhỏ” cùng bằng hữu con ra ngồi quán. Chiều chiều, vẫn “lai rai” nhâm nhi ly bia cùng với bịch đậu phụng, tôm khô, củ kiệu: Vô bốn đi!

*

Hệ thống năm đặc trưng tính cách văn hoá người việt nam Bộ với các hệ trái của chúng được trình bày trong bảng sau:

Stt

ĐẶC TRƯNG

HỆ QUẢ

1.Tính sông nước1. Giao thông con đường thuỷ hết sức phát triển2. Thuỷ sản và rượu cồn thực đồ sông nước là thức ăn uống chủ lực3. Phương ngữ Nam cỗ rất giàu các từ ngữ chỉ những sự vật, khái niệm liên quan đến nước4. Sông nước biến chuyển cơ sở, hình ảnh để diễn đạt tính cách nhỏ người
5.Tính bao dung1. Các tộc người ngơi nghỉ xen lẫn nhau mà vẫn bằng lòng và tôn trọng phong tục tập cửa hàng của nhau2. Các tôn giáo khác nhau vẫn tôn kính nhau và cùng tồn tại với mật độ tối đa nước3. Dung nạp được những tính biện pháp trái ngược nhau với biên độ hơi rộng
4.Tính năng động1. Khả năng dễ mừng đón cái mới2. Tính sáng tạo3. Sự phát triển của mến nghiệp4. Khả năng dám làm ăn lớn
5.Tính trọng nghĩa1. Tính hào hiệp, sống không còn mình, sẵn sàng chuẩn bị đùm bọc, sẻ chia2. Tính hiếu khách3. Tính thẳng thắn, bộc trực
4.Tính thiết thực1. Khuynh hướng đơn giản hóa trong hình mẫu ước lệ nghệ thuật2. Tinh thần trọng võ, trọng làm ăn mua sắm hơn văn chương3. Tính trọng hài hước nhẹ nhàng hơn triết lý sâu xa4. Tính vừa phải5. Tâm lý tạm bợ

Hệ thống năm đặc trưng này theo chúng tôi là cần và đủ để xác minh tính cách văn hoá người vn Bộ. Chúng đủ điển hình để chi phối mọi biểu hiện tính cách văn hoá khác.

Mối quan hệ giữa hệ thống năm đặc trưng tính cách văn hoá người vn Bộ với các nguồn gốc của nó là hệ thống năm tính cách của văn hoá Việt Nam, bốn hằng số tự nhiên – xã hội Nam Bộ và cha đặc điểm của văn hoá châu âu ảnh hưởng đến nam Bộ, có thể trình bày trong hình sau:

*

————————————

Tài liệu trích dẫn:

1. Nguyễn Công Bình… 1990: Nguyễn Công Bình, Lê Xuân Diệm, Mạc Đường: Văn hoá và cư dân đồng bằng sông Cửu Long. – H.: NXB KHXH.2. Thạch Phương… 1992: Thạch Phương, Hồ Lê, Huỳnh Lứa, Nguyễn quang Vinh: Văn hoá dân gian người Việt ở nam Bộ. – H.: NXB KHXH.3. è cổ Ngọc Thêm 2001: Bản nhan sắc văn hóa việt nam trước ngưỡng cửa ngõ thiên niên kỷ mới. – trong sách: Văn hóa nước ta – đặc thù và bí quyết tiếp cận (Lê Ngọc Trà chủ biên), NXB Giáo dục, tr. 292-301.4. è Ngọc Thêm 2007: Khu vực phái mạnh Bộ và tình hình nghiên cứu KHXH&NV phái nam Bộ. – http://www.vanhoahoc.edu.vn/site/index.php?option=com_content&task=view&id=81&Itemid=745. Trần Văn Giàu… 1998: Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng: Địa chí văn hoá Thành phố Hồ Chí Minh, tập IV: bốn tưởng và tín ngưỡng. – NXB Tp. HCM.6. Trằn Xuân Ngọc Lang 1995: Phương ngữ nam Bộ. – H.: NXB KHXH.7. Trịnh Hoài Đức 1820/1998: Gia Định thành thông chí. – H.: NXB Giáo dục (phối hợp với Viện Sử học).

————————————

Chú thích:

<1> Về hệ thống tính cách văn hoá người Việt, xin xem: .<2> Món thứ cha là thịt con heo luộc.<3> rau xanh thơm, rau củ cải, rau càng cua, rau xanh cột, rau dừa, rau củ đắng, rau xanh nghể, rau ngổ, rau xanh muống; lá lốt, lá me, lá nghệ; đọt chiếu, đọt vừng, đọt xoài; giá; bông súng; bắp chuối; trái xoài, trái khế, trái xấu chín…